WEBVTT

NOTE Bölüm sınırları gerçek ses sürelerinden ölçülür; bölüm içi altyazı zamanları yaklaşık eşlemedir.

1
00:00:00.000 --> 00:00:09.480
EG Campus. Endokrin Sistem ve Hormonal Düzenleme. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın Türkçe sentetik sesiyle okunmasıdır.

2
00:00:09.480 --> 00:00:18.961
İnsan konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Endokrin ve ekzokrin salgı ilişkilerini pankreas örneğinde çıkış yolu ve

3
00:00:18.961 --> 00:00:28.441
işlev bakımından karşılaştırmak.. Hormonun kaynağını, kanda taşınmasını ve hedef hücrenin yanıtını aynı süreç modelinde ayrı açıklamak.. Negatif geri

4
00:00:28.441 --> 00:00:37.922
bildirimli bir soyut modelde başlangıç değişikliği ile yanıtın değişken üzerindeki yönünü gerekçelendirmek.. Tiroid ekseni ve glukoz düzenlenmesi örneklerinde

5
00:00:37.922 --> 00:00:47.402
hormon, hedef ve düzenlenen değişkeni ayırıp eğitim modelinden çıkarılamayacak klinik sonuçları belirtmek.

6
00:00:47.402 --> 00:00:57.170
1. Hormon: madde adı değil iletişim ilişkisi. Endokrin sistemi yalnız bez adlarından oluşan bir liste olarak öğrenmek, düzenleme

7
00:00:57.170 --> 00:01:06.939
mekanizmasını anlamaya yetmez. Hormonlar belirli hücrelerin veya organların etkinliklerinin düzenlenmesine katılan kimyasal maddelerdir. Klasik endokrin modelde salgı kaynağı,

8
00:01:06.939 --> 00:01:16.707
hormonun dolaşımla taşınması ve hedefte ortaya çıkan yanıt farklı rollerdir. Bir ders şemasında bezin adı yazılıp hedef ve

9
00:01:16.707 --> 00:01:26.475
etki belirtilmemişse açıklama yarım kalmıştır. 'Hormon arttı' ifadesi de tek başına hangi işlevin neden değiştiğini anlatmaz. Önce hangi

10
00:01:26.475 --> 00:01:36.243
hormonun, hangi kaynaktan, hangi hedefle ilişkili olduğuna bakılır. Bu bölümde ilaç olarak kullanılan hormonlar veya tedavi seçenekleri ele

11
00:01:36.243 --> 00:01:46.011
alınmaz; amaç fizyolojik iletişim mantığını kurmaktır. Öğrenci kavram haritasını üç ayrı soruyla sınayabilir: Mesaj nerede oluşuyor? Hangi yolla

12
00:01:46.011 --> 00:01:55.780
hedefe ulaşıyor? Hedefin etkinliği ne yönde değişiyor? Bu sorular bilgi listesini açıklayıcı bir mekanizma modeline dönüştürür.

13
00:01:55.780 --> 00:02:05.369
2. Endokrin ve ekzokrin: aynı organda farklı çıkış yolları. Endokrin salgı ve ekzokrin salgı ayrımı, yalnız organın adına

14
00:02:05.369 --> 00:02:14.959
bakılarak yapılamaz. Ekzokrin salgı bir kanal aracılığıyla ilgili yüzeye veya boşluğa taşınırken klasik endokrin iletişimde hormon kana geçerek

15
00:02:14.959 --> 00:02:24.548
hedefle ilişki kurar. Pankreas bu ayrımı öğretmek için anlamlıdır: sindirim enzimlerinin kanal üzerinden duodenuma taşınması ile pankreas adacıklarının

16
00:02:24.548 --> 00:02:34.138
hormon salgılaması aynı işlev değildir. 'Pankreas endokrindir, o halde bütün salgıları kana gider' yorumu organın birden fazla yapısal-işlevsel

17
00:02:34.138 --> 00:02:43.728
bölümünü yok sayar. İki sütunlu bir ders tablosunda salgı ürünü, çıkış yolu ve işlevin ilişkisini ayrı yazın. Bu

18
00:02:43.728 --> 00:02:53.317
sınıflama, bir salgının miktarından veya yararlı olup olmamasından bağımsızdır. Kanalın gösterilmediği eksik bir çizimde ilk yapılacak şey organı

19
00:02:53.317 --> 00:03:02.907
yeniden adlandırmak değil, anlatılmak istenen salgı yolunu açıklığa kavuşturmaktır. Anatomik bütünlük ile işlevlerin çeşitliliği aynı anda korunmalıdır.

20
00:03:02.907 --> 00:03:11.102
3. Kaynak, taşıma ve hedefi ayrı okumak. Kandaki bir hormonun varlığı, onu üreten kaynak ile yanıt veren hedef

21
00:03:11.102 --> 00:03:19.297
hücrenin aynı yerde olduğu anlamına gelmez. Dolaşım mesajın taşınmasına katılır; hedefteki yanıt ise ilgili hücrenin özellikleriyle bağlantılıdır. Kurmaca

22
00:03:19.297 --> 00:03:27.492
bir öğrenme modelinde H hormonu A kaynağından salgılansın ve kan yoluyla B ile C hücrelerine ulaşsın. Bu durumda

23
00:03:27.492 --> 00:03:35.687
A kaynak, kan taşıma ortamı, B ve C olası hedefler olarak ayrı kutularda yer alır. Kutu sayısının artması

24
00:03:35.687 --> 00:03:43.882
modeli gereksiz karmaşıklaştırmaz; farklı işlevlerin birbirine karışmasını önler. Sadece taşıma bağlantısının gösterilmesi, her hücrenin aynı yanıtı vereceğinin kanıtı

25
00:03:43.882 --> 00:03:52.077
değildir. Model üzerinde her oka 'salgı', 'taşıma' veya 'yanıt' etiketi koyun. Bir öğrenci bu etiketleri değiştirdiğinde modelin anlamı

26
00:03:52.077 --> 00:04:00.272
değişiyorsa, açıklama yalnız yerleşim resminden daha fazlasını içeriyor demektir. Bu kurmaca harita kişisel hormon ölçümü veya klinik çıkarım

27
00:04:00.272 --> 00:04:08.466
değildir.

28
00:04:08.466 --> 00:04:18.415
4. Reseptör: ulaşmak ile yanıt vermek arasındaki koşul. Hormonların kanla taşınabilmesi bütün hücrelerin aynı hormona aynı biçimde yanıt

29
00:04:18.415 --> 00:04:28.364
verdiği anlamına gelmez. İlgili reseptörün bulunması hedef özgüllüğünü açıklayan temel ilişkilerden biridir. Reseptörü basitçe mesajı tanımaya katılan yapı

30
00:04:28.364 --> 00:04:38.313
olarak düşünebiliriz; ancak 'kilit-anahtar' benzetmesi bütün hücresel süreçleri açıklamaz. Hormon-reseptör ilişkisi ardından hücre etkinliğinin değişmesi söz konusudur. Bazı

31
00:04:38.313 --> 00:04:48.262
hormonlar hücre yüzeyindeki, bazıları hücre içindeki reseptörlerle ilişkili mekanizmalar üzerinden etki gösterir. Burada her hormon için tek bir

32
00:04:48.262 --> 00:04:58.211
yol veya aynı yanıt süresi ileri sürülmez. Öğrenme modelinde H hormonuna uygun reseptörü bulunan B hücresiyle bu reseptörün

33
00:04:58.211 --> 00:05:08.160
gösterilmediği C hücresini karşılaştırmak mümkündür. Yalnız H'nin iki hücreye ulaşması, iki hücrede eşit yanıt beklemek için yeterli bilgi

34
00:05:08.160 --> 00:05:18.109
değildir. Bu karşılaştırma reseptörün işlevsel önemini öğretir; bir bireyde 'hormon direnci' tanısı koymak için tasarlanmamıştır.

35
00:05:18.109 --> 00:05:27.225
5. Negatif geri bildirim: değişikliğe karşı düzenleyici ilişki. Negatif geri bildirimde yanıt, düzenlenen değişkendeki başlangıç sapmasını azaltma yönündedir.

36
00:05:27.225 --> 00:05:36.341
'Negatif' sözcüğü yanıtın zararlı olduğunu veya ölçülen her sayının mutlaka azalacağını anlatmaz. Kurmaca modelde X değişkeni hedef aralığın

37
00:05:36.341 --> 00:05:45.457
üstüne çıktığında bir yanıtın X'i düşürme yönünde etkisi olabilir; X aşağıya kaydığında başka bir yanıt X'i yükseltme yönünde

38
00:05:45.457 --> 00:05:54.573
olabilir. Her iki durumda önemli ölçüt başlangıç sapmasının büyütülmesi yerine sınırlandırılmasıdır. Bu kavramsal modelde verilen aralık, gerçek bir

39
00:05:54.573 --> 00:06:03.689
laboratuvar referans aralığı değildir. Düzenlenen değişken ile düzenleyici sinyali farklı adlandırın: X'in yükselmesi ve H hormonunun yükselmesi aynı

40
00:06:03.689 --> 00:06:12.806
olay olmaz. Geri bildirim oku, sonuç bilgisinin düzenlemeye nasıl katıldığını gösterir. Sadece ileri yönde çizilen kaynak–hormon–hedef dizisi iletişim

41
00:06:12.806 --> 00:06:21.922
yolunu anlatabilir; geri bildirimli bir sistemin tamamını göstermez. Şemayı değerlendirirken başlangıç değişikliği, yanıt ve yanıtın X üzerindeki yönünü

42
00:06:21.922 --> 00:06:31.038
ayrı belirtin.

43
00:06:31.038 --> 00:06:40.702
6. Tropik hormon ve düzenleme ekseni. Bazı hormonların hedefi başka bir endokrin bezin salgı etkinliğidir; bunlar tropik hormon

44
00:06:40.702 --> 00:06:50.366
kavramıyla ele alınır. Hipotalamus–hipofiz ilişkisi bu düzeyli düzenlemeyi öğretmek için uygundur. Hipofizin ön ve arka bölümleri aynı yapısal

45
00:06:50.366 --> 00:07:00.030
ve işlevsel örgütlenmeye sahipmiş gibi gösterilmemelidir. Ön hipofizin etkinliği hipotalamustan gelen düzenleyici hormonlarla ilişkili olarak açıklanabilir. TSH, ön

46
00:07:00.030 --> 00:07:09.694
hipofiz kaynaklı olup tiroidin hormon salgısıyla ilişkilidir. Burada kaynak hormonu, hedef bez ve hedef bezin salgıladığı hormon birbirinden

47
00:07:09.694 --> 00:07:19.359
ayrılır. 'TSH tiroidin ürettiği hormonun başka adıdır' demek eksenin iki düzeyini tekleştirir. Bir çizimde hipotalamus, ön hipofiz ve

48
00:07:19.359 --> 00:07:29.023
tiroid için ayrı kutular; hormon adları için ayrı ok etiketleri kullanın. Şema bir düzenleme ilişkisini öğretir. Tek bir

49
00:07:29.023 --> 00:07:38.687
ok veya hormon adı, bir kişinin bütün endokrin durumunu açıklamaz; hastalık sınıflaması ve tedavi bu kavram haritasına eklenmez.

50
00:07:38.687 --> 00:07:48.651
7. Tiroid örneği: hormon adı ile düzenleyici sinyalin ayrımı. Tiroidin ürettiği tiroksin ve triiyodotironin, sırasıyla T4 ve T3

51
00:07:48.651 --> 00:07:58.615
kısaltmalarıyla anılır. Bu hormonların sentezi iyotla ilişkilidir. Tiroid hormonlarının düzenlenmesini açıklarken hipotalamus, ön hipofiz ve dolaşımdaki tiroid hormonlarını

52
00:07:58.615 --> 00:08:08.580
içeren geri bildirim ilişkisi dikkate alınır. Bu ünitede iyot miktarı, takviye, hastalık tedavisi veya laboratuvar yorum sınırları verilmez.

53
00:08:08.580 --> 00:08:18.544
Öğrenilecek temel fark TSH ile T3/T4'ün aynı kaynaktan çıkan aynı madde olmadığıdır. Bir terim tablosunda 'hormonun adı', 'kaynak',

54
00:08:18.544 --> 00:08:28.508
'düzenleme ilişkisi' sütunları bulunmalıdır. Yalnız kısaltma ezberlemek bu sütunları doldurmaya yetmez. İkinci olarak, bir eksenin çok basitleştirilmiş resmiyle

55
00:08:28.508 --> 00:08:38.472
her klinik ölçümün aynı yönde değişeceği varsayılmamalıdır. Gerçek ölçümlerde zaman, kişi, yöntem ve klinik bağlam vardır. Buradaki şema

56
00:08:38.472 --> 00:08:48.436
bu ayrıntıların yerine geçmez; fizyolojik düzeyleri ayırmayı öğrenmek için kullanılır.

57
00:08:48.436 --> 00:08:58.475
8. Glukoz düzenlenmesi: değişken ile hormonları karıştırmamak. Kan glukozu düzenlenen değişkendir; insülin ve glukagon bu düzenlemeye katılan hormonlardır.

58
00:08:58.475 --> 00:09:08.514
Pankreas adacıklarında beta hücreleri insülin, alfa hücreleri glukagon salgılar. Fizyolojik anlatımda insülin glukozun hücrelerce kullanılmasına ve dolaşımdaki glukozun

59
00:09:08.514 --> 00:09:18.553
düzenlenmesine; glukagon karaciğerden kana glukoz sağlanmasına katılan ilişkilerle ele alınabilir. Bu iki hormon yalnız birbirine karşı savaşan, biri

60
00:09:18.553 --> 00:09:28.591
tamamen açıkken diğeri tamamen kapalı iki anahtar gibi düşünülmemelidir. Farklı gereksinimler sırasında birlikte düzenlenen bir sistemin parçasıdırlar. Bir

61
00:09:28.591 --> 00:09:38.630
öğrenme tablosunda 'glukoz', 'insülin', 'glukagon' üç ayrı satırda bulunur. Glukozdaki değişiklik ile hormon salınımındaki değişikliği aynı olay gibi

62
00:09:38.630 --> 00:09:48.669
yazmak nedensel yönü karıştırır. Bu örnekte sayı, tanı eşiği, ilaç dozu veya müdahale talimatı yoktur. Amaç öğrenciye değişken,

63
00:09:48.669 --> 00:09:58.707
salgı kaynağı, hedef ve düzenleyici etkiyi birbirinden ayırt ettirmektir.

64
00:09:58.707 --> 00:10:08.688
9. Sinirsel ve hormonal düzenleme arasındaki bağlantı. Sinir sistemi ve endokrin sistemi iki tamamen bağımsız yönetim alanı olarak

65
00:10:08.688 --> 00:10:18.668
göstermek doğru bir başlangıç modeli değildir. Hipotalamus–hipofiz ilişkisi ve bazı endokrin salgıların sinirsel uyarıyla ilişkili olması bu bağlantıya

66
00:10:18.668 --> 00:10:28.649
örnektir. Yine de iki iletişim biçiminin bütün mekanizmalarını aynılaştırmak gerekmez. Bir şemada kullanılan okun kimyasal dolaşımı mı, sinirsel

67
00:10:28.649 --> 00:10:38.629
bağlantıyı mı yoksa başka bir bezin salgısına yönelik düzenlemeyi mi anlattığı açıkça belirtilmelidir. İletişim türlerini renklerle ayırmak, 'ikisi

68
00:10:38.629 --> 00:10:48.610
de düzenler' cümlesinin ötesine geçmeyi sağlar. Her sinirsel etki anlık, her hormonal etki haftalar süren bir süreçmiş gibi

69
00:10:48.610 --> 00:10:58.590
kesin zaman genellemeleri de yapılmaz. Süre, işlev ve mekanizmayla ilişkilidir. Bu ünitede ölçülmüş hızlar verilmediğinden karşılaştırmayı süre yarışmasına

70
00:10:58.590 --> 00:11:08.570
dönüştürmek yerine bağlantı türüne dayandırın. Böylece iki sistemin birlikte çalışması, aralarındaki yapısal ve işlevsel farkları silmeden açıklanabilir.

71
00:11:08.570 --> 00:11:18.276
10. Modeli sınamak: veri, açıklama ve çıkarım sınırı. Bir endokrin modelin yeterliliğini değerlendirmek için önce hangi değişkeni düzenlediğini,

72
00:11:18.276 --> 00:11:27.982
sonra hormonun kaynağını ve hedefini, son olarak geri bildirim ilişkisini arayın. Kurmaca bir grafikte H hormonunun artması gösterilmiş

73
00:11:27.982 --> 00:11:37.687
fakat X değişkeninin ne olduğu verilmemişse 'sistem sağlıklı çalışıyor' sonucu çıkarılamaz. H'nin yükseldiğini betimlemek ile bunun nedenini açıklamak

74
00:11:37.687 --> 00:11:47.393
ayrı işlemlerdir. Ayrıca grafikteki eğitim amaçlı sayılar gerçek ölçüm birimi ve klinik referans aralığı olmadan laboratuvar verisi gibi

75
00:11:47.393 --> 00:11:57.099
okunmaz. Uygulamada öğrenciden üç cümle istenir: Verilen bilgi ne? Hangi mekanizmayla ilişkilendirilebilir? Hangi sonuç için ek bilgi gerekir?

76
00:11:57.099 --> 00:12:06.804
Bu biçim gerekçeyi görünür kılar. İyi bir kavram haritası yalnız bir hormon listesi değildir; kaynağı, taşınmayı, hedef özgüllüğünü

77
00:12:06.804 --> 00:12:16.510
ve düzenleme döngüsünü ilişkilendirir. Buna rağmen kişinin tanısı, tedavi gereksinimi veya doz kararı böyle bir eğitim haritasından belirlenemez.

78
00:12:16.510 --> 00:12:25.480
Gerekçeli örnek 1. Kurmaca modelde H hormonu kanda B ve C hücrelerine aynı anda ulaşıyor. B'de H'ye uygun

79
00:12:25.480 --> 00:12:34.450
reseptör gösteriliyor; C için reseptör bilgisi verilmemiş. Öğrenci 'H ikisine de ulaştı; ikisi mutlaka aynı yanıtı verir' diyor.

80
00:12:34.450 --> 00:12:43.419
Hangi koşulu atlamıştır? Modelden çıkarılabilecek ve çıkarılamayacak sonuçları ayırın. Öğrenci taşınma ile hedef yanıtını eşitlemiştir. B'de uygun reseptör,

81
00:12:43.419 --> 00:12:52.389
hedef ilişkisinin önemli koşulunu gösterir; C'de bilgi eksikliği reseptör yokluğu olarak da kesinleştirilemez. Modelden H'nin taşındığı ve B'nin

82
00:12:52.389 --> 00:13:01.359
reseptör ilişkisi çıkarılabilir. İki hücrenin eşit yanıt verdiği, C'nin kesin yanıtsız olduğu veya gerçek bir kişide hormon bozukluğu

83
00:13:01.359 --> 00:13:10.329
bulunduğu çıkarılamaz. Eksik koşulu tanımak ile eksik bilgiyi yokluk saymak ayrı hatalardır.

84
00:13:10.329 --> 00:13:19.612
Gerekçeli örnek 2. Eğitim modelinde X değişkeni modelin hedef aralığının altına kayıyor. R yanıtının X'i yükseltme yönünde etkisi

85
00:13:19.612 --> 00:13:28.896
çizilmiş. Bir öğrenci 'X yükseliyorsa negatif geri bildirim olamaz' diyor. Ayrıca şemada H düzenleyici sinyali X'in başka adı

86
00:13:28.896 --> 00:13:38.179
gibi etiketlenmiş. İki hatayı ayrı gerekçelerle düzeltin. Negatif geri bildirimde ölçüt sayının azalması değil başlangıç sapmasının azaltılmasıdır. X

87
00:13:38.179 --> 00:13:47.462
düşük olduğunda yükseltici etki sapmayı azaltma yönünde olabilir. H ise düzenleyici sinyal, X düzenlenen değişkendir; farklı rolleri aynı

88
00:13:47.462 --> 00:13:56.746
isimle göstermek nedensel açıklamayı bozar. Bu kurmaca model gerçek laboratuvar aralığı içermez ve kişisel tedavi önermez. Sistemin tamamını

89
00:13:56.746 --> 00:14:06.029
değerlendirmek için kaynak, hedef ve geri dönen bilgi ilişkilerinin de açıklanması gerekir.

90
00:14:06.029 --> 00:14:13.242
Sık karıştırılan nokta. Hormon kana ulaşınca bütün hücreleri eşit biçimde etkiler. Düzeltme: Dolaşımda bulunma ile hedefte yanıt aynı

91
00:14:13.242 --> 00:14:20.456
olay değildir; uygun reseptör ve hücresel mekanizma ilişkisi önemlidir.

92
00:14:20.456 --> 00:14:27.250
Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve

93
00:14:27.250 --> 00:14:34.043
soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur.