WEBVTT

NOTE Bölüm sınırları gerçek ses sürelerinden ölçülür; bölüm içi altyazı zamanları yaklaşık eşlemedir.

1
00:00:00.000 --> 00:00:09.318
EG Campus. Sinir Sistemi ve Duyuların Fizyolojik Temelleri. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın Türkçe sentetik sesiyle

2
00:00:09.318 --> 00:00:18.636
okunmasıdır. İnsan konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Bir şemada merkezi/periferik konumu ve afferent/efferent bilgi yönünü birbirinden

3
00:00:18.636 --> 00:00:27.954
bağımsız ölçütlerle açıklamak.. Nöron içindeki iletim, kimyasal sinaps ve glial destek arasındaki farkı gerekçelendirmek.. Görme ve işitmede fiziksel

4
00:00:27.954 --> 00:00:37.272
uyaranın yönlendirilmesi, sinirsel sinyale dönüşmesi ve işlenmesi aşamalarını karşılaştırmak.. Bir işlev modelindeki eksik bağlantıyı saptayıp model bulgusunun hangi

5
00:00:37.272 --> 00:00:46.590
klinik sonuçları tek başına desteklemediğini açıklamak.

6
00:00:46.590 --> 00:00:55.835
1. Sinir sistemini bilgi akışı üzerinden okumak. Sinir sistemi dış ortamdan ve vücudun içinden gelen bilgiyi kullanarak işlevlerin

7
00:00:55.835 --> 00:01:05.081
düzenlenmesine katılır. Duyusal girdi, işleme ve motor çıktı bu örgütlenmeyi açıklamak için kullanışlı kavramlardır. Bunlar sırayla tamamlanan üç

8
00:01:05.081 --> 00:01:14.327
kapalı kutu değildir; gerçek etkinlikte farklı bilgiler aynı anda iletilebilir ve yanıtlar devam eden girdilerle ilişkilendirilebilir. Bu ünitenin

9
00:01:14.327 --> 00:01:23.573
amacı bütün sinir yollarını ezberletmek yerine bir olayın hangi tür bilgi ilişkilerini gerektirdiğini açıklatmaktır. Bir öğrenci derslikte yazıyı

10
00:01:23.573 --> 00:01:32.818
okuyup deftere geçirirken ışığın alınması, görsel bilginin işlenmesi ve el hareketinin düzenlenmesi farklı düzeylerde ele alınır. Yazının anlamını

11
00:01:32.818 --> 00:01:42.064
kavramakla elin hareket etmesi aynı açıklama değildir. Kendi modelinizi çizerken her oka bir işlev adı verin: uyaranı alma,

12
00:01:42.064 --> 00:01:51.310
bilgi iletme, işleme veya yanıt üretme. Böylece organ adlarını bilmekten nedensel ilişki kurmaya geçersiniz.

13
00:01:51.310 --> 00:02:00.404
2. Hücreyi, uzantıyı ve siniri ayırmak. Nöron, sinir dokusunun iletişimde görev alan hücrelerinden biridir. Hücre gövdesi, dendritler ve

14
00:02:00.404 --> 00:02:09.497
akson genel yapı modelinde ayrı parçalar olarak gösterilir. Dendritler sıklıkla gelen bilgiyi alma, akson ise bilginin hücreden başka

15
00:02:09.497 --> 00:02:18.591
hücrelere aktarılması bakımından ele alınır; bu basitleştirilmiş çizim bütün nöron biçimlerinin birebir resmi değildir. Bir aksonu bütün nöronla,

16
00:02:18.591 --> 00:02:27.685
bir nöronu da periferik sinirin tamamıyla eşitlemek ölçek hatasıdır. Hücre, hücresel uzantı ve çok sayıda uzantının yer aldığı

17
00:02:27.685 --> 00:02:36.778
sinir örgütlenmesi farklı inceleme düzeyleridir. Ders şemasında önce hücre sınırını belirleyin, sonra bağlantıları izleyin. Bir çizimde yalnız uzun

18
00:02:36.778 --> 00:02:45.872
bir uzantı görülüyorsa bunun hücre gövdesini de içerdiğini varsaymayın. İletişimi anlatan bir ok anatomik parçanın kendisi değildir; çizimin

19
00:02:45.872 --> 00:02:54.966
neyi gösterdiğini ve neyi dışarıda bıraktığını açıklamak, şekli adlandırmak kadar önemlidir.

20
00:02:54.966 --> 00:03:04.330
3. Merkezi ve periferik: yerleşim ölçütü. Merkezi sinir sistemi beyin ve omuriliği kapsar. Periferik sinir sistemi merkezi yapılar

21
00:03:04.330 --> 00:03:13.694
ile vücudun diğer bölgeleri arasındaki iletişimde yer alır. Bu ayrım temelde anatomik örgütlenmeyle ilgilidir; 'merkezi olan önemlidir, periferik

22
00:03:13.694 --> 00:03:23.058
olan yalnız kablodur' biçiminde bir değer sıralaması değildir. Beyin ve omurilik için kemik yapılar, zarlar ve beyin-omurilik sıvısı

23
00:03:23.058 --> 00:03:32.422
birlikte koruyucu çevre oluşturur. Şemada bir yapının merkezi mi periferik mi olduğunu sorarken onun yalnızca hangi yönde bilgi

24
00:03:32.422 --> 00:03:41.786
taşıdığına bakmayın. Periferik ağ hem duyusal bilgiyi merkeze hem çıktı bilgisini ilgili yapılara taşıyan yollar içerebilir. Öğrenme modeli

25
00:03:41.786 --> 00:03:51.150
olarak iki sütun hazırlayın: ilkinde anatomik konum, ikincisinde iletişimdeki görev bulunsun. Aynı satırdaki iki açıklamanın ayrı sorulara yanıt

26
00:03:51.150 --> 00:04:00.514
verdiğini göreceksiniz. Bu yaklaşım 'beyin = düşünme, omurilik = önemsiz geçiş' gibi eksik genellemeleri de önler.

27
00:04:00.514 --> 00:04:09.980
4. Afferent ve efferent: yönün referansını belirtmek. Afferent ve efferent sözcükleri bir referansa göre bilgi yönünü anlatır. Bu

28
00:04:09.980 --> 00:04:19.446
ünitede referans merkezi sinir sistemidir: afferent bilgi merkeze yönelir, efferent bilgi merkezden ilgili yapılara gider. 'Yukarı' ve 'aşağı'

29
00:04:19.446 --> 00:04:28.913
gibi sayfa üzerindeki yönler bu tanımların yerine geçmez. Bir çizim ters çevrilince afferent yol efferent olmaz; belirleyici olan

30
00:04:28.913 --> 00:04:38.379
okun sayfadaki konumu değil, ilişkinin nereden nereye kurulduğudur. Örneğin soyut bir modelde duyu reseptöründen merkezi işlem alanına yönelen

31
00:04:38.379 --> 00:04:47.845
ok ile merkezi alandan kası temsil eden kutuya yönelen ok farklı adlandırılır. Önce referans kutusunu işaretleyip ardından okun

32
00:04:47.845 --> 00:04:57.311
başlangıç ve bitişini okuyun. Duyusal bir bilginin bulunması ile gözle görünen hareketin oluşması da aynı veri değildir. Model,

33
00:04:57.311 --> 00:05:06.778
ilk bağlantıyı göstermesine rağmen ikinci bağlantıyı göstermiyorsa iki işlevin tamamlandığı sonucu çıkarılamaz; buna 'bağlantı kanıtının sınırı' diyebiliriz.

34
00:05:06.778 --> 00:05:16.279
5. Sinaps: hücreler arasındaki iletişim düzeyi. Bir hücrenin içinde ilerleyen sinyal ile iki hücre arasındaki iletişim aynı mekanizma

35
00:05:16.279 --> 00:05:25.780
olarak anlatılmamalıdır. Kimyasal sinaps modelinde bir nöronun bağlantı bölgesinden salınan nörotransmitter, komşu hücreyle iletişim kurulmasına katılır. Komşu hücre

36
00:05:25.780 --> 00:05:35.281
başka bir nöron olabileceği gibi kas veya bez hücresi de olabilir. Dolayısıyla 'sinaps yalnız iki sinir hücresi arasında

37
00:05:35.281 --> 00:05:44.782
bulunur' ifadesi kapsamı gereksiz daraltır. Burada özellikle kimyasal iletişim modeli üzerinde duruyoruz; bütün sinapsların aynı biçimde çalıştığını ileri

38
00:05:44.782 --> 00:05:54.284
sürmüyoruz. Şema çiziminde hücre içi okla hücreler arası bağlantıyı farklı işaretlerle göstermek karışıklığı azaltır. Nörotransmitteri her hücre için

39
00:05:54.284 --> 00:06:03.785
aynı anlamı taşıyan tek tip komut gibi de düşünmeyin. Bu ünitede öğrenilecek temel ayrım mesajın bir hücre boyunca

40
00:06:03.785 --> 00:06:13.286
iletilmesi ile başka bir hücreye aktarılmasıdır. Molekül adı ezberlemek, bu ayrımın gerekçesini açıklamanın yerine geçmez.

41
00:06:13.286 --> 00:06:22.269
6. Glial destek ve miyelin: yalnız nöronlardan oluşmayan doku. Sinir dokusunun işlevini yalnız nöron sayısıyla açıklamak yetersizdir. Glial

42
00:06:22.269 --> 00:06:31.252
hücreler nöronların uygun biçimde çalışmasına katkıda bulunur; 'işe yaramayan dolgu' olarak gösterilmeleri doğru değildir. Miyelin, bazı aksonların çevresinde

43
00:06:31.252 --> 00:06:40.235
yer alan, iletimin daha hızlı ve enerji açısından daha verimli olmasına katkı sağlayan bir kılıftır. Periferik sistemde Schwann

44
00:06:40.235 --> 00:06:49.218
hücreleri, merkezi sistemde oligodendroglial hücreler miyelin oluşumunda rol alır. Bu farklılık hücresel destek ile anatomik konumun nasıl ilişkilendirilebildiğini

45
00:06:49.218 --> 00:06:58.201
gösterir. Miyelin aksonun kendisi veya nörotransmitter değildir; çizimde yan yana bulunmaları aynı yapıyı anlattıkları anlamına gelmez. Soyut bir

46
00:06:58.201 --> 00:07:07.184
ders modelinde aksonu yol, miyelini yolun iletim özelliklerini etkileyen çevre düzeni olarak düşünmek yardımcı olabilir. Ancak bu benzetme

47
00:07:07.184 --> 00:07:16.167
canlı hücrenin yerine geçmez. Bir görselden hastalık, hasarın geri dönüşü veya bireyin işlev kapasitesi hakkında kesin sonuç üretmek

48
00:07:16.167 --> 00:07:25.150
bu ünitenin kapsamını aşar.

49
00:07:25.150 --> 00:07:35.187
7. Görme: ışığın yönlendirilmesi ile sinyale dönüşmesi. Görmeyi açıklarken optik süreçleri sinirsel süreçlerden ayırmak gerekir. Kornea ışığın kırılmasına

50
00:07:35.187 --> 00:07:45.224
katkı sağlar; iris pupilden geçen ışık miktarını düzenler; lens korneayla birlikte ışığın retinaya odaklanmasına katılır. Retinadaki fotoreseptörler ışığı

51
00:07:45.224 --> 00:07:55.262
elektriksel sinyallere dönüştürür. Bu sinyaller optik sinir üzerinden beyne taşınır ve görsel işleme ile ilişkilendirilir. Lensin göreviyle fotoreseptörün

52
00:07:55.262 --> 00:08:05.299
görevi bu nedenle aynı değildir. 'Göz görüntüyü beyne gönderir' ifadesi günlük dilde anlaşılabilir olsa da mekanizmayı öğrenirken ışık,

53
00:08:05.299 --> 00:08:15.336
elektriksel sinyal ve yorumlanan görüntüyü ayrı tutmak daha açıklayıcıdır. Bir eğitim şemasında ışığın ulaştığı yapıları tek renkle, sinirsel

54
00:08:15.336 --> 00:08:25.373
bilginin yolunu başka renkle işaretleyin. Fotoreseptör kutusu çıkarılmış bir model yalnız optik yolu gösterebilir; görmenin tüm mekanizmasını temsil

55
00:08:25.373 --> 00:08:35.411
edemez. Bu akıl yürütme bir kişiye görme değerlendirmesi yapma veya hastalık tanısı koyma yetkisi oluşturmaz.

56
00:08:35.411 --> 00:08:44.884
8. İşitme: titreşimden sinirsel bilgiye. İşitmede havadaki ses dalgası ile sinirsel bilgi aynı fiziksel olay değildir. Ses dış

57
00:08:44.884 --> 00:08:54.357
kulak yolundan kulak zarına ulaşır; zarın titreşimi orta kulak kemikçikleri aracılığıyla iç kulağa aktarılır. Kokleadaki sıvı hareketi ve

58
00:08:54.357 --> 00:09:03.830
baziler membranın hareketi, duyu hücrelerinin uyarılmasına katılır. Tüylü hücrelerin stereosilyalarının bükülmesi elektriksel sinyal oluşumunun temel ilişkilerinden biridir. İşitme

59
00:09:03.830 --> 00:09:13.303
siniri bu bilgiyi beyne taşır; sesin tanınması sinirsel işlemeyi gerektirir. Bu anlatımda kulak zarı titreşimi ile sinir iletimi

60
00:09:13.303 --> 00:09:22.776
arasında bir dönüşüm bağlantısı bulunduğuna dikkat edin. Ders modelinde yalnız 'ses ; sonra beyin' oku kullanılırsa bu bağlantı

61
00:09:22.776 --> 00:09:32.249
kaybolur. Öte yandan orta kulak mekanik aktarımını göstermek, sesin kişi tarafından tanındığını kanıtlamaz. Çiziminizde mekanik aktarım, duyu dönüşümü

62
00:09:32.249 --> 00:09:41.722
ve sinirsel taşıma için ayrı etiket kullanın. Modelden işitme eşiği veya klinik test sonucu üretmeyin.

63
00:09:41.722 --> 00:09:51.295
9. Somatik ve otonom: hedef ve düzenleme farkı. Periferik sistemin işlevsel örgütlenmesinde somatik ve otonom bağlantılar ayırt edilir.

64
00:09:51.295 --> 00:10:00.867
Somatik çıktı iskelet kasıyla, otonom çıktı ise iç organların düz kası, kalp kası ve bezlerle ilişkili olarak ele

65
00:10:00.867 --> 00:10:10.440
alınır. 'Somatik' sözcüğünü yalnız 'bilerek yaptığım her şey', 'otonom' sözcüğünü yalnız 'beyinle ilgisi olmayan her şey' diye çevirmek

66
00:10:10.440 --> 00:10:20.012
işlevsel bağlantıları gizler. Merkezi yapılarla iletişim bu örgütlenmenin parçasıdır. Bir sınıf modelinde çıktı kutusunun iskelet kasını mı, bez

67
00:10:20.012 --> 00:10:29.585
veya başka bir hedefi mi temsil ettiği açıkça yazılmalıdır. Böylece anatomi terimi gündelik farkındalık ifadesiyle karıştırılmaz. Öğrenci iki

68
00:10:29.585 --> 00:10:39.157
ayrı kavram kartı oluşturabilir: birinde merkezi/periferik yerleşim, diğerinde hedefle ilişkili somatik/otonom işlev bulunsun. Kartlar aynı sorunun iki alternatif

69
00:10:39.157 --> 00:10:48.730
yanıtı değildir. Bir işlevi açıklarken konum, bilgi yönü ve hedef türünün ayrı ölçütler olduğunu birlikte kullanmak gerekir.

70
00:10:48.730 --> 00:10:58.329
10. Öğrenme uygulaması: eksik oku bulmak. Soyut bir ders çiziminde dış uyaran, reseptör, merkez ve hedef kutuları bulunsun.

71
00:10:58.329 --> 00:11:07.929
Önce her kutunun yapı mı, süreç mi temsil ettiğini belirleyin. Sonra hangi okların fiziksel uyaranın yolunu, hangilerinin sinirsel

72
00:11:07.929 --> 00:11:17.528
bilgi aktarımını anlattığını yazın. Üçüncü olarak çizimin algı oluşumunu mu, motor yanıtı mı yoksa ikisini birlikte mi açıkladığını

73
00:11:17.528 --> 00:11:27.128
sorun. Bu bir tedavi sıralaması değildir; açıklama kalitesini değerlendiren bir kavram çözümlemesidir. Örneğin ışığın retinaya ulaşması ile 'okunan

74
00:11:27.128 --> 00:11:36.727
kelimenin anlamını kavrama' arasında aynı türden olmayan aşamalar vardır. İşitmede de kulak zarının hareket etmesiyle sesi tanıma eşitlenemez.

75
00:11:36.727 --> 00:11:46.327
Eksik aşamayı göstermek için gerçek bir kişiyi uyaranla denemek gerekmez; anonim, kurmaca şemalar yeterlidir. Son yorumunuzda bildiğiniz ilişkiyi

76
00:11:46.327 --> 00:11:55.926
ve modelde verilmediği için çıkaramayacağınız sonucu ayrı cümlelerde belirtin. İyi gerekçe, yalnız doğru terimi seçmekten daha fazlasını gösterir.

77
00:11:55.926 --> 00:12:03.971
Gerekçeli örnek 1. Kurmaca çizimde R reseptöründen M merkezi sinir sistemine ve M'den K iskelet kasına ok vardır.

78
00:12:03.971 --> 00:12:12.016
İkinci sayfada aynı çizim 180 derece döndürülür. Öğrenci 'İlk sayfada afferent olan ok ikinci sayfada efferent oldu' der.

79
00:12:12.016 --> 00:12:20.061
Yanlış ölçütü belirleyin ve iki oku gerekçesiyle yeniden adlandırın. R; sonra M bilgiyi merkezi sinir sistemine yönelttiği için

80
00:12:20.061 --> 00:12:28.106
afferent, M; sonra K merkezden hedefe yönelttiği için efferenttir. Sayfayı çevirmek başlangıç ve hedefi değiştirmez. Yerleşim ile işlev

81
00:12:28.106 --> 00:12:36.151
yönünü ayrı tanımlamak gerekir. Çizim bu yönleri göstermektedir; tek başına canlı kişide yanıtın etkinliğini, hızını veya belirli bir

82
00:12:36.151 --> 00:12:44.196
sinir yolunun sağlığını göstermez.

83
00:12:44.196 --> 00:12:52.123
Gerekçeli örnek 2. A çizimi 'ışık ; sonra kornea/lens ; sonra retina ; sonra beyin', B çizimi 'ses

84
00:12:52.123 --> 00:13:00.050
; sonra kulak zarı ; sonra orta kulak ; sonra beyin' şeklindedir. Her iki çizimde fiziksel uyaran ile

85
00:13:00.050 --> 00:13:07.977
sinirsel bilgi arasındaki dönüşümü açıkça gösterecek ek etiketleri önerin. Bu çizimlerden kişi hakkında hangi sonucun çıkarılamayacağını belirtin. A'da

86
00:13:07.977 --> 00:13:15.905
retinadaki fotoreseptörlerin elektriksel sinyal oluşturması ve optik sinirle iletim; B'de kokleadaki hareketin tüylü hücrelerin uyarılmasıyla elektriksel sinyale dönüşmesi

87
00:13:15.905 --> 00:13:23.832
ve işitme siniriyle iletim açıklaştırılır. İlk çizimde retina adı bulunsa da dönüşüm süreci görünür değildir; ikinci çizimde iç

88
00:13:23.832 --> 00:13:31.759
kulak bağlantısı da eksiktir. İki şema da klinik muayene veya ölçüm içermez. Bu nedenle bir kişinin görme/işitme düzeyi

89
00:13:31.759 --> 00:13:39.686
veya tanısı çıkarılamaz.

90
00:13:39.686 --> 00:13:46.871
Sık karıştırılan nokta. Afferent yol çizimde yukarı giden oktur. Düzeltme: Yön, sayfanın üstüne göre değil merkezi sinir sistemi

91
00:13:46.871 --> 00:13:54.055
referansına göre belirlenir; çizimi çevirmek adlandırmayı değiştirmez.

92
00:13:54.055 --> 00:14:00.849
Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve

93
00:14:00.849 --> 00:14:07.643
soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur.