Çalışma hedefleri EG Campus. Sinir Sistemi ve Duyuların Fizyolojik Temelleri. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın Türkçe sentetik sesiyle okunmasıdır. İnsan konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Bir şemada merkezi/periferik konumu ve afferent/efferent bilgi yönünü birbirinden bağımsız ölçütlerle açıklamak.. Nöron içindeki iletim, kimyasal sinaps ve glial destek arasındaki farkı gerekçelendirmek.. Görme ve işitmede fiziksel uyaranın yönlendirilmesi, sinirsel sinyale dönüşmesi ve işlenmesi aşamalarını karşılaştırmak.. Bir işlev modelindeki eksik bağlantıyı saptayıp model bulgusunun hangi klinik sonuçları tek başına desteklemediğini açıklamak. 1. Sinir sistemini bilgi akışı üzerinden okumak 1. Sinir sistemini bilgi akışı üzerinden okumak. Sinir sistemi dış ortamdan ve vücudun içinden gelen bilgiyi kullanarak işlevlerin düzenlenmesine katılır. Duyusal girdi, işleme ve motor çıktı bu örgütlenmeyi açıklamak için kullanışlı kavramlardır. Bunlar sırayla tamamlanan üç kapalı kutu değildir; gerçek etkinlikte farklı bilgiler aynı anda iletilebilir ve yanıtlar devam eden girdilerle ilişkilendirilebilir. Bu ünitenin amacı bütün sinir yollarını ezberletmek yerine bir olayın hangi tür bilgi ilişkilerini gerektirdiğini açıklatmaktır. Bir öğrenci derslikte yazıyı okuyup deftere geçirirken ışığın alınması, görsel bilginin işlenmesi ve el hareketinin düzenlenmesi farklı düzeylerde ele alınır. Yazının anlamını kavramakla elin hareket etmesi aynı açıklama değildir. Kendi modelinizi çizerken her oka bir işlev adı verin: uyaranı alma, bilgi iletme, işleme veya yanıt üretme. Böylece organ adlarını bilmekten nedensel ilişki kurmaya geçersiniz. 2. Hücreyi, uzantıyı ve siniri ayırmak 2. Hücreyi, uzantıyı ve siniri ayırmak. Nöron, sinir dokusunun iletişimde görev alan hücrelerinden biridir. Hücre gövdesi, dendritler ve akson genel yapı modelinde ayrı parçalar olarak gösterilir. Dendritler sıklıkla gelen bilgiyi alma, akson ise bilginin hücreden başka hücrelere aktarılması bakımından ele alınır; bu basitleştirilmiş çizim bütün nöron biçimlerinin birebir resmi değildir. Bir aksonu bütün nöronla, bir nöronu da periferik sinirin tamamıyla eşitlemek ölçek hatasıdır. Hücre, hücresel uzantı ve çok sayıda uzantının yer aldığı sinir örgütlenmesi farklı inceleme düzeyleridir. Ders şemasında önce hücre sınırını belirleyin, sonra bağlantıları izleyin. Bir çizimde yalnız uzun bir uzantı görülüyorsa bunun hücre gövdesini de içerdiğini varsaymayın. İletişimi anlatan bir ok anatomik parçanın kendisi değildir; çizimin neyi gösterdiğini ve neyi dışarıda bıraktığını açıklamak, şekli adlandırmak kadar önemlidir. 3. Merkezi ve periferik: yerleşim ölçütü 3. Merkezi ve periferik: yerleşim ölçütü. Merkezi sinir sistemi beyin ve omuriliği kapsar. Periferik sinir sistemi merkezi yapılar ile vücudun diğer bölgeleri arasındaki iletişimde yer alır. Bu ayrım temelde anatomik örgütlenmeyle ilgilidir; 'merkezi olan önemlidir, periferik olan yalnız kablodur' biçiminde bir değer sıralaması değildir. Beyin ve omurilik için kemik yapılar, zarlar ve beyin-omurilik sıvısı birlikte koruyucu çevre oluşturur. Şemada bir yapının merkezi mi periferik mi olduğunu sorarken onun yalnızca hangi yönde bilgi taşıdığına bakmayın. Periferik ağ hem duyusal bilgiyi merkeze hem çıktı bilgisini ilgili yapılara taşıyan yollar içerebilir. Öğrenme modeli olarak iki sütun hazırlayın: ilkinde anatomik konum, ikincisinde iletişimdeki görev bulunsun. Aynı satırdaki iki açıklamanın ayrı sorulara yanıt verdiğini göreceksiniz. Bu yaklaşım 'beyin = düşünme, omurilik = önemsiz geçiş' gibi eksik genellemeleri de önler. 4. Afferent ve efferent: yönün referansını belirtmek 4. Afferent ve efferent: yönün referansını belirtmek. Afferent ve efferent sözcükleri bir referansa göre bilgi yönünü anlatır. Bu ünitede referans merkezi sinir sistemidir: afferent bilgi merkeze yönelir, efferent bilgi merkezden ilgili yapılara gider. 'Yukarı' ve 'aşağı' gibi sayfa üzerindeki yönler bu tanımların yerine geçmez. Bir çizim ters çevrilince afferent yol efferent olmaz; belirleyici olan okun sayfadaki konumu değil, ilişkinin nereden nereye kurulduğudur. Örneğin soyut bir modelde duyu reseptöründen merkezi işlem alanına yönelen ok ile merkezi alandan kası temsil eden kutuya yönelen ok farklı adlandırılır. Önce referans kutusunu işaretleyip ardından okun başlangıç ve bitişini okuyun. Duyusal bir bilginin bulunması ile gözle görünen hareketin oluşması da aynı veri değildir. Model, ilk bağlantıyı göstermesine rağmen ikinci bağlantıyı göstermiyorsa iki işlevin tamamlandığı sonucu çıkarılamaz; buna 'bağlantı kanıtının sınırı' diyebiliriz. 5. Sinaps: hücreler arasındaki iletişim düzeyi 5. Sinaps: hücreler arasındaki iletişim düzeyi. Bir hücrenin içinde ilerleyen sinyal ile iki hücre arasındaki iletişim aynı mekanizma olarak anlatılmamalıdır. Kimyasal sinaps modelinde bir nöronun bağlantı bölgesinden salınan nörotransmitter, komşu hücreyle iletişim kurulmasına katılır. Komşu hücre başka bir nöron olabileceği gibi kas veya bez hücresi de olabilir. Dolayısıyla 'sinaps yalnız iki sinir hücresi arasında bulunur' ifadesi kapsamı gereksiz daraltır. Burada özellikle kimyasal iletişim modeli üzerinde duruyoruz; bütün sinapsların aynı biçimde çalıştığını ileri sürmüyoruz. Şema çiziminde hücre içi okla hücreler arası bağlantıyı farklı işaretlerle göstermek karışıklığı azaltır. Nörotransmitteri her hücre için aynı anlamı taşıyan tek tip komut gibi de düşünmeyin. Bu ünitede öğrenilecek temel ayrım mesajın bir hücre boyunca iletilmesi ile başka bir hücreye aktarılmasıdır. Molekül adı ezberlemek, bu ayrımın gerekçesini açıklamanın yerine geçmez. 6. Glial destek ve miyelin: yalnız nöronlardan oluşmayan doku 6. Glial destek ve miyelin: yalnız nöronlardan oluşmayan doku. Sinir dokusunun işlevini yalnız nöron sayısıyla açıklamak yetersizdir. Glial hücreler nöronların uygun biçimde çalışmasına katkıda bulunur; 'işe yaramayan dolgu' olarak gösterilmeleri doğru değildir. Miyelin, bazı aksonların çevresinde yer alan, iletimin daha hızlı ve enerji açısından daha verimli olmasına katkı sağlayan bir kılıftır. Periferik sistemde Schwann hücreleri, merkezi sistemde oligodendroglial hücreler miyelin oluşumunda rol alır. Bu farklılık hücresel destek ile anatomik konumun nasıl ilişkilendirilebildiğini gösterir. Miyelin aksonun kendisi veya nörotransmitter değildir; çizimde yan yana bulunmaları aynı yapıyı anlattıkları anlamına gelmez. Soyut bir ders modelinde aksonu yol, miyelini yolun iletim özelliklerini etkileyen çevre düzeni olarak düşünmek yardımcı olabilir. Ancak bu benzetme canlı hücrenin yerine geçmez. Bir görselden hastalık, hasarın geri dönüşü veya bireyin işlev kapasitesi hakkında kesin sonuç üretmek bu ünitenin kapsamını aşar. 7. Görme: ışığın yönlendirilmesi ile sinyale dönüşmesi 7. Görme: ışığın yönlendirilmesi ile sinyale dönüşmesi. Görmeyi açıklarken optik süreçleri sinirsel süreçlerden ayırmak gerekir. Kornea ışığın kırılmasına katkı sağlar; iris pupilden geçen ışık miktarını düzenler; lens korneayla birlikte ışığın retinaya odaklanmasına katılır. Retinadaki fotoreseptörler ışığı elektriksel sinyallere dönüştürür. Bu sinyaller optik sinir üzerinden beyne taşınır ve görsel işleme ile ilişkilendirilir. Lensin göreviyle fotoreseptörün görevi bu nedenle aynı değildir. 'Göz görüntüyü beyne gönderir' ifadesi günlük dilde anlaşılabilir olsa da mekanizmayı öğrenirken ışık, elektriksel sinyal ve yorumlanan görüntüyü ayrı tutmak daha açıklayıcıdır. Bir eğitim şemasında ışığın ulaştığı yapıları tek renkle, sinirsel bilginin yolunu başka renkle işaretleyin. Fotoreseptör kutusu çıkarılmış bir model yalnız optik yolu gösterebilir; görmenin tüm mekanizmasını temsil edemez. Bu akıl yürütme bir kişiye görme değerlendirmesi yapma veya hastalık tanısı koyma yetkisi oluşturmaz. 8. İşitme: titreşimden sinirsel bilgiye 8. İşitme: titreşimden sinirsel bilgiye. İşitmede havadaki ses dalgası ile sinirsel bilgi aynı fiziksel olay değildir. Ses dış kulak yolundan kulak zarına ulaşır; zarın titreşimi orta kulak kemikçikleri aracılığıyla iç kulağa aktarılır. Kokleadaki sıvı hareketi ve baziler membranın hareketi, duyu hücrelerinin uyarılmasına katılır. Tüylü hücrelerin stereosilyalarının bükülmesi elektriksel sinyal oluşumunun temel ilişkilerinden biridir. İşitme siniri bu bilgiyi beyne taşır; sesin tanınması sinirsel işlemeyi gerektirir. Bu anlatımda kulak zarı titreşimi ile sinir iletimi arasında bir dönüşüm bağlantısı bulunduğuna dikkat edin. Ders modelinde yalnız 'ses ; sonra beyin' oku kullanılırsa bu bağlantı kaybolur. Öte yandan orta kulak mekanik aktarımını göstermek, sesin kişi tarafından tanındığını kanıtlamaz. Çiziminizde mekanik aktarım, duyu dönüşümü ve sinirsel taşıma için ayrı etiket kullanın. Modelden işitme eşiği veya klinik test sonucu üretmeyin. 9. Somatik ve otonom: hedef ve düzenleme farkı 9. Somatik ve otonom: hedef ve düzenleme farkı. Periferik sistemin işlevsel örgütlenmesinde somatik ve otonom bağlantılar ayırt edilir. Somatik çıktı iskelet kasıyla, otonom çıktı ise iç organların düz kası, kalp kası ve bezlerle ilişkili olarak ele alınır. 'Somatik' sözcüğünü yalnız 'bilerek yaptığım her şey', 'otonom' sözcüğünü yalnız 'beyinle ilgisi olmayan her şey' diye çevirmek işlevsel bağlantıları gizler. Merkezi yapılarla iletişim bu örgütlenmenin parçasıdır. Bir sınıf modelinde çıktı kutusunun iskelet kasını mı, bez veya başka bir hedefi mi temsil ettiği açıkça yazılmalıdır. Böylece anatomi terimi gündelik farkındalık ifadesiyle karıştırılmaz. Öğrenci iki ayrı kavram kartı oluşturabilir: birinde merkezi/periferik yerleşim, diğerinde hedefle ilişkili somatik/otonom işlev bulunsun. Kartlar aynı sorunun iki alternatif yanıtı değildir. Bir işlevi açıklarken konum, bilgi yönü ve hedef türünün ayrı ölçütler olduğunu birlikte kullanmak gerekir. 10. Öğrenme uygulaması: eksik oku bulmak 10. Öğrenme uygulaması: eksik oku bulmak. Soyut bir ders çiziminde dış uyaran, reseptör, merkez ve hedef kutuları bulunsun. Önce her kutunun yapı mı, süreç mi temsil ettiğini belirleyin. Sonra hangi okların fiziksel uyaranın yolunu, hangilerinin sinirsel bilgi aktarımını anlattığını yazın. Üçüncü olarak çizimin algı oluşumunu mu, motor yanıtı mı yoksa ikisini birlikte mi açıkladığını sorun. Bu bir tedavi sıralaması değildir; açıklama kalitesini değerlendiren bir kavram çözümlemesidir. Örneğin ışığın retinaya ulaşması ile 'okunan kelimenin anlamını kavrama' arasında aynı türden olmayan aşamalar vardır. İşitmede de kulak zarının hareket etmesiyle sesi tanıma eşitlenemez. Eksik aşamayı göstermek için gerçek bir kişiyi uyaranla denemek gerekmez; anonim, kurmaca şemalar yeterlidir. Son yorumunuzda bildiğiniz ilişkiyi ve modelde verilmediği için çıkaramayacağınız sonucu ayrı cümlelerde belirtin. İyi gerekçe, yalnız doğru terimi seçmekten daha fazlasını gösterir. Gerekçeli örnek 1 Gerekçeli örnek 1. Kurmaca çizimde R reseptöründen M merkezi sinir sistemine ve M'den K iskelet kasına ok vardır. İkinci sayfada aynı çizim 180 derece döndürülür. Öğrenci 'İlk sayfada afferent olan ok ikinci sayfada efferent oldu' der. Yanlış ölçütü belirleyin ve iki oku gerekçesiyle yeniden adlandırın. R; sonra M bilgiyi merkezi sinir sistemine yönelttiği için afferent, M; sonra K merkezden hedefe yönelttiği için efferenttir. Sayfayı çevirmek başlangıç ve hedefi değiştirmez. Yerleşim ile işlev yönünü ayrı tanımlamak gerekir. Çizim bu yönleri göstermektedir; tek başına canlı kişide yanıtın etkinliğini, hızını veya belirli bir sinir yolunun sağlığını göstermez. Gerekçeli örnek 2 Gerekçeli örnek 2. A çizimi 'ışık ; sonra kornea/lens ; sonra retina ; sonra beyin', B çizimi 'ses ; sonra kulak zarı ; sonra orta kulak ; sonra beyin' şeklindedir. Her iki çizimde fiziksel uyaran ile sinirsel bilgi arasındaki dönüşümü açıkça gösterecek ek etiketleri önerin. Bu çizimlerden kişi hakkında hangi sonucun çıkarılamayacağını belirtin. A'da retinadaki fotoreseptörlerin elektriksel sinyal oluşturması ve optik sinirle iletim; B'de kokleadaki hareketin tüylü hücrelerin uyarılmasıyla elektriksel sinyale dönüşmesi ve işitme siniriyle iletim açıklaştırılır. İlk çizimde retina adı bulunsa da dönüşüm süreci görünür değildir; ikinci çizimde iç kulak bağlantısı da eksiktir. İki şema da klinik muayene veya ölçüm içermez. Bu nedenle bir kişinin görme/işitme düzeyi veya tanısı çıkarılamaz. Sık karıştırılan nokta Sık karıştırılan nokta. Afferent yol çizimde yukarı giden oktur. Düzeltme: Yön, sayfanın üstüne göre değil merkezi sinir sistemi referansına göre belirlenir; çizimi çevirmek adlandırmayı değiştirmez. Kendini kontrol et Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur. Kaynaklar: https://training.seer.cancer.gov/anatomy/nervous/ https://training.seer.cancer.gov/anatomy/nervous/tissue.html https://training.seer.cancer.gov/anatomy/nervous/organization/ https://training.seer.cancer.gov/anatomy/nervous/organization/cns.html https://training.seer.cancer.gov/anatomy/nervous/organization/pns.html https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neuron https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neurotransmitter https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/synapse https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/glial-cell https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68009186 https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/healthy-vision/how-eyes-work https://www.nidcd.nih.gov/health/how-do-we-hear