WEBVTT

NOTE Bölüm sınırları gerçek ses sürelerinden ölçülür; bölüm içi altyazı zamanları yaklaşık eşlemedir.

1
00:00:00.000 --> 00:00:09.592
EG Campus. Sağlık Okuryazarlığı ve Kanıt Okuma. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın Türkçe sentetik sesiyle okunmasıdır.

2
00:00:09.592 --> 00:00:19.184
İnsan konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Sağlık bilgisini bulma, anlama, değerlendirme ve kullanma basamaklarını bir öğrenme

3
00:00:19.184 --> 00:00:28.776
görevinde ayırır.. Bir sağlık iddiasını araştırılabilir, sınırları belirli bir soruya dönüştürür.. Bilginin üreticisini, dayanağını, güncelliğini ve çıkar ilişkilerini

4
00:00:28.776 --> 00:00:38.368
denetler.. Gözlenen ilişki ile nedensellik iddiasını ayırır.. Sayısal bir sonucu payda, karşılaştırma, belirsizlik ve kapsamıyla birlikte açıklar.. Bir

5
00:00:38.368 --> 00:00:47.959
kaynak kaydını izlenebilir biçimde oluşturur ve kişisel sağlık verisini korur.

6
00:00:47.959 --> 00:00:56.949
1. Bilgiye ulaşmak ile bilgiyi kullanmak. Sağlık okuryazarlığı, sağlıkla ilgili bilgiyi bulmayı, anlamayı, değerlendirmeyi ve yaşamla ilişkilendirmeyi kapsar.

7
00:00:56.949 --> 00:01:05.939
Okumayı bilmek bu süreç için değerlidir; ancak tek başına yeterli değildir. Dünya Sağlık Örgütü, kişinin becerileriyle birlikte kurumların

8
00:01:05.939 --> 00:01:14.929
sunduğu kaynakları ve iletişim koşullarını da dikkate alır. Dolayısıyla anlaşılmayan bir mesajın bütün sorumluluğunu okuyucuya yüklemek uygun değildir.

9
00:01:14.929 --> 00:01:23.919
Kullanılan dil, sayfanın düzeni ve yardım isteme olanağı öğrenmeyi etkileyebilir. Bu bölümde görevimiz kişisel tanı koymak veya bir

10
00:01:23.919 --> 00:01:32.909
tedavi seçmek değildir. Bir sağlık metnini sorumlulukla okuyabilmek için düşünme araçları geliştireceğiz. Şu dört soruyu kullanabilirsin: Bilgiyi nereden

11
00:01:32.909 --> 00:01:41.899
buldum? Kendi sözlerimle ne anladım? İddianın dayanağı ne? Bu bilgiyi hangi sınırlar içinde kullanabilirim? İlk soruya bir bağlantıyla,

12
00:01:41.899 --> 00:01:50.889
ikinciye kısa bir açıklamayla, üçüncüye kanıtla, dördüncüye kapsamı belirten bir cümleyle cevap ver. Örneğin bir ders sunumunda “sağlık

13
00:01:50.889 --> 00:01:59.878
eğitimi davranışı destekleyebilir” ifadesiyle karşılaşınca bunu “bir kez anlatmak herkeste kalıcı davranış değişikliği sağlar” biçiminde genişletme. Sunumun gerçekten

14
00:01:59.878 --> 00:02:08.868
söylediğini ve senin eklediğin yorumu ayrı yaz. Bir arkadaşın farklı bir anlam çıkarıyorsa hemen hata aramak yerine hangi

15
00:02:08.868 --> 00:02:17.858
sözcükte ayrıldığınızı konuşun. Öğrenmenin görünür sonucu yalnız terimi tekrar etmek değil, yeni bir durumda neyin bilindiğini ve neyin

16
00:02:17.858 --> 00:02:26.848
henüz bilinmediğini açıklayabilmektir.

17
00:02:26.848 --> 00:02:35.738
2. İddiayı iyi bir soruya dönüştürmek. Bir iddia, araştırılabilecek kadar açık değilse kaynak bulmak da güçleşir. “Bu yöntem

18
00:02:35.738 --> 00:02:44.628
çok faydalı” cümlesinde kime, hangi amaçla, neye kıyasla ve ne kadar sürede fayda beklendiği belirsizdir. Önce metnin ana

19
00:02:44.628 --> 00:02:53.519
iddiasını tek cümleyle yaz. Ardından kişi veya grup, incelenen durum, karşılaştırma ve ölçülen sonuç için ayrı yer aç.

20
00:02:53.519 --> 00:03:02.409
Bütün soruların mutlaka bir müdahale içermesi gerekmez; bir gereksinimi veya deneyimi anlamak da geçerli bir araştırma amacı olabilir.

21
00:03:02.409 --> 00:03:11.299
Öğretim amacıyla oluşturulmuş bir örnek düşün: Bir sınıf, kaynak metnin yanında kısa açıklamalı soru kullanıyor. “Sorular öğrenmeyi artırır

22
00:03:11.299 --> 00:03:20.189
mı?” yerine “aynı ünitede, aynı çalışma süresinde, açıklamalı soru kullanan öğrenciler dört hafta sonraki farklı sorulu sınavda nasıl

23
00:03:20.189 --> 00:03:29.079
sonuç alıyor?” diye sorabiliriz. İkinci soru, anlık puanı kalıcı öğrenmeyle karıştırmayı zorlaştırır. Hızlı cevap verme ile doğru gerekçe

24
00:03:29.079 --> 00:03:37.970
üretme de ayrı sonuçlardır; bunları aynı başarı etiketi altında toplamak açıklamayı zayıflatır. NIH içindeki NCCIH, kişisel tanıklıkların ve

25
00:03:37.970 --> 00:03:46.860
desteklenmeyen iddiaların araştırma kanıtıyla eşdeğer olmadığını vurgular. Bir kişinin “ben çok yarar gördüm” demesi o kişinin deneyimini anlatır.

26
00:03:46.860 --> 00:03:55.750
Aynı sonucun herkes için ve aynı nedenle ortaya çıkacağını göstermez. Deneyimi küçümsemeden kanıt türünü doğru adlandırabiliriz. Çalışma kartına

27
00:03:55.750 --> 00:04:04.640
“gözlem”, “yorum” ve “soru” alanları eklemek bu ayrımı kolaylaştırır. Bu alanları doldururken yeni bir bilgi üretmiş gibi davranma;

28
00:04:04.640 --> 00:04:13.530
başlangıçta yalnız öğrenme sorunu daha açık hâle getiriyorsun.

29
00:04:13.530 --> 00:04:22.446
3. Bir internet sayfasının kimliğini denetlemek. Bir sayfanın güzel görünmesi, iddialarının doğru olduğunu kanıtlamaz. NLM'nin internet sağlık bilgisi

30
00:04:22.446 --> 00:04:31.361
kontrol listesi; sorumlu kişi veya kurumu, finansmanı, içeriğin dayanağını, uzman değerlendirmesini, güncelliği ve mahremiyeti sorgular. Bu başlıkları bir

31
00:04:31.361 --> 00:04:40.276
geçer-kalır makinesi gibi kullanma. Örneğin kaynak tarihi görünmüyorsa “yanlış bilgi” diye kesin hüküm vermek yerine güncellik hakkında değerlendirme

32
00:04:40.276 --> 00:04:49.192
yapamadığını kaydet. Eksik bilgi, güven duymak için ek doğrulama ihtiyacıdır. Sayfanın üst başlığından sonra alt bölümüne bak. İçeriği

33
00:04:49.192 --> 00:04:58.107
hazırlayan kuruluş açık mı? İlgili iddianın kaynak bağlantısı var mı? Bağlantı gerçekten o iddiayı mı destekliyor? Sayfa bir

34
00:04:58.107 --> 00:05:07.022
ürün satıyorsa satış amacı ile eğitim metni birbirinden anlaşılabiliyor mu? NCCIH, haber görünümündeki reklamların gerçek bir inceleme izlenimi

35
00:05:07.022 --> 00:05:15.938
verebileceğini anlatır. Bu nedenle yalnız logo, heyecanlı başlık veya olumlu yorum sayısı üzerinden karar verme. Özgün bir sınıf

36
00:05:15.938 --> 00:05:24.853
görevi olarak aynı iddiayı içeren iki hayalî sayfa hazırlayabilirsiniz. Birinde yazar ve tarih yer alsın ama dayanak verilmesin;

37
00:05:24.853 --> 00:05:33.768
diğerinde kaynak ve kapsam bulunsun fakat anlaşılması zor olsun. Hangi sayfanın hangi yönden güçlendirileceğini tartışın. Böylece güvenilirlik ile

38
00:05:33.768 --> 00:05:42.684
okunabilirliğin ayrı özellikler olduğunu görürsünüz. “Resmî alan adı gördüm, artık her cümle doğrudur” veya “reklam var, bütün içerik

39
00:05:42.684 --> 00:05:51.599
yanlıştır” gibi kısa yolları kullanmak yerine somut kontrol sonucunu belirtin. Kontrolün sonunda gerekçeli bir güven düzeyi ve kalan

40
00:05:51.599 --> 00:06:00.514
soruları yazın.

41
00:06:00.514 --> 00:06:10.225
4. Araştırma tasarımını sonuçtan önce okumak. Bir makalenin sonucunu yorumlamadan önce araştırmacıların ne yaptığını anlamak gerekir. Gözlemsel araştırmalarda

42
00:06:10.225 --> 00:06:19.935
olayların veya özelliklerin birlikte nasıl değiştiği incelenebilir. Deneysel araştırmalarda araştırmacı bir müdahaleyi karşılaştırmalı bir düzen içinde sınar. İyi

43
00:06:19.935 --> 00:06:29.645
tasarlanmış rastgele atamalı karşılaştırmalar, müdahale etkisini değerlendirmede önemli araçlardır. Bununla birlikte her soru böyle bir deneye uygun değildir;

44
00:06:29.645 --> 00:06:39.356
araştırmanın türünü tek başına bir kalite notu gibi düşünme. NLM, birlikte değişimin otomatik olarak neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmediğini

45
00:06:39.356 --> 00:06:49.066
açıklar. Zaman sırası ve alternatif açıklamalar önemlidir. Şu kurgusal gözlemi incele: Kütüphaneye daha sık gelen öğrencilerin puanı daha

46
00:06:49.066 --> 00:06:58.776
yüksek. Kütüphane kullanımı öğrenmeyi desteklemiş olabilir; fakat başlangıç bilgisi, çalışma isteği ve başka kaynak kullanımı da farklı olabilir.

47
00:06:58.776 --> 00:07:08.487
“Kütüphane puanı yükseltti” demeden önce bu olasılıkların nasıl ele alındığını sor. Büyük bir örneklem, kötü kurulmuş karşılaştırmayı kendiliğinden

48
00:07:08.487 --> 00:07:18.197
onarmaz. Makale okurken dört satırlık bir yöntem notu tut: Kimler seçildi? Gruplar nasıl oluştu? Ne ve ne zaman

49
00:07:18.197 --> 00:07:27.907
ölçüldü? Karşılaştırmayı etkileyebilecek başka neler vardı? Örneklemdeki öğrencilerin özellikleri anlatılmıyorsa sonucu bütün öğrencilere genişletmekten kaçın. Çalışmadan ayrılan kişilerin

50
00:07:27.907 --> 00:07:37.618
sayısını ve sonuçların hangi katılımcılar üzerinden hesaplandığını da ara. Bir sonuç tablosu ancak onu üreten ölçüm ve seçim

51
00:07:37.618 --> 00:07:47.328
süreçleriyle birlikte anlaşılır. Bu bölümün hedefi araştırmayı baştan sona istatistiksel olarak çözmek değil, bir bulgunun taşıyabileceğinden daha büyük

52
00:07:47.328 --> 00:07:57.038
bir iddia kurmamayı öğrenmektir.

53
00:07:57.038 --> 00:08:05.940
5. Sayıları payda ve belirsizlikle okumak. Bir yüzde gördüğünde önce paydasını sor. “Başarı oranı yüzde seksen” ifadesinde başarı

54
00:08:05.940 --> 00:08:14.841
ne olarak tanımlanmış, kaç kişi değerlendirilmiş ve hangi zamanda ölçüm yapılmış? Yalnız uygulamayı tamamlayanlar sayıldıysa katılmayanların durumu ayrıca

55
00:08:14.841 --> 00:08:23.743
bilinmelidir. Bu sorular aritmetiği değiştirmeden sonucun anlamını değiştirebilir. Bir göstergeyi yorumlarken sayı, birim, zaman, grup ve ölçüm tanımını

56
00:08:23.743 --> 00:08:32.644
aynı notta bulundur. Kurgusal iki öğrenme grubunda aynı sayıda kişi olduğunu varsayalım. Birinci grupta yüz öğrencinin yirmisi, ikinci

57
00:08:32.644 --> 00:08:41.546
grupta yüz öğrencinin onu belirli bir soruyu yanlış cevaplamış olsun. Yanlış cevap oranları yüzde yirmi ve yüzde ondur.

58
00:08:41.546 --> 00:08:50.447
Aradaki mutlak fark on yüzde puanıdır. İlk grubun oranına göre göreli azalma yüzde ellidir. “Yüzde elli azalma” ile

59
00:08:50.447 --> 00:08:59.349
“elli yüzde puan azalma” aynı şey değildir. Bu sayılar yalnız hesap öğretmek için oluşturulmuştur; gerçek bir uygulamanın etkisini

60
00:08:59.349 --> 00:09:08.250
göstermez. Bir çalışmada verilen tek değer çoğu zaman tahmindir. NLM'nin istatistik eğitiminde güven aralıkları tahminin belirsizliğini anlamak için

61
00:09:08.250 --> 00:09:17.152
ele alınır. Yalnız merkez değerini seçip aralığı saklamak sonucu olduğundan kesin gösterebilir. Bu başlangıç düzeyinde aralığın nasıl hesaplandığını

62
00:09:17.152 --> 00:09:26.053
ezberlemekten önce, kesinlik derecesini sorgulaman yeterlidir. Bir p değeri de tek başına yararın büyüklüğünü, kişisel önemini veya bütün

63
00:09:26.053 --> 00:09:34.955
gruplarda geçerli olacağını anlatmaz. İddianın yanında hangi belirsizlik bilgisinin verildiğini kaydet; verilmediyse bunu sonuç hakkında kesin konuşmak için

64
00:09:34.955 --> 00:09:43.856
bir boşluk olarak gör.

65
00:09:43.856 --> 00:09:53.376
6. Arama yapmak ve kaynağa geri dönebilmek. Kaynak aramaya bütün paragrafı yazarak başlaman gerekmez. Önce sorunun iki veya

66
00:09:53.376 --> 00:10:02.896
üç ana kavramını seç. Türkçe terimin yaygın İngilizce karşılığını da not edebilirsin. PubMed'in kullanıcı kılavuzu, ana kavramlarla başlamayı

67
00:10:02.896 --> 00:10:12.416
ve sonuç çok genişse daha belirli terimler veya uygun filtrelerle aramayı daraltmayı anlatır. Filtreyi niçin kullandığını kaydet; yalnız

68
00:10:12.416 --> 00:10:21.936
az sonuç görmek aramanın iyi olduğu anlamına gelmez. Örneğin “sağlık okuryazarlığı” ve “üniversite öğrencileri” kavramlarıyla başlayan bir öğrenme

69
00:10:21.936 --> 00:10:31.456
araştırması, bir yaş grubuyla sınırlı sonuçlar verebilir. Konun farklıysa ilk bulduğun çalışmayı uygunmuş gibi kullanmak yerine grubun özelliklerini

70
00:10:31.456 --> 00:10:40.976
incele. Arama sonucu bir kaynak kaydıdır; bir makaleyi okuyup değerlendirmiş olduğun anlamına gelmez. Özet, araştırmanın kısa tanıtımıdır. Tam

71
00:10:40.976 --> 00:10:50.496
metne erişemiyorsan yöntem ayrıntıları hakkında bilmediğin noktaları açıkça söyle. Kaynak kartında başlık, yazar veya kurum, yayın yılı, kalıcı

72
00:10:50.496 --> 00:11:00.016
bağlantı ve erişim tarihi bulunabilir. Ayrıca hangi iddiayı desteklemek için kullandığını bir cümleyle yaz. Böylece aylar sonra “bu

73
00:11:00.016 --> 00:11:09.536
makaleyi neden seçmiştim?” sorusunu cevaplayabilirsin. Bir sunumda kısa kaynak gösterimi kullanıldığında tam künyeye ulaşılabilecek bir kaynakça bırak. Bağlantının

74
00:11:09.536 --> 00:11:19.056
açılmasını da yerel olarak kontrol et. Kaynak adı yazmak, kaynakla içerik arasındaki ilişkiyi göstermenin yerini tutmaz. Kendi açıklamanla

75
00:11:19.056 --> 00:11:28.576
doğrudan alıntıyı ayır ve kaynak metnin yerine tamamını yeniden yayımlama hakkın olduğunu varsayma.

76
00:11:28.576 --> 00:11:37.965
7. Kanıtı anlaşılır bir öğrenme ürününe dönüştürmek. Bir kaynağı okuduktan sonra üç parçalı küçük bir öğrenme ürünü hazırla:

77
00:11:37.965 --> 00:11:47.355
ana fikir, gerekçesi ve sınırı. Ana fikri bir arkadaşının anlayacağı dilde açıkla. Gerekçede dayanak göster. Sınırda, kaynağın cevaplamadığı

78
00:11:47.355 --> 00:11:56.744
soruyu belirt. Bu işlem yalnız özet çıkarmaktan farklıdır; bilgiyi yeni bir duruma taşıyıp taşıyamadığını görmeyi sağlar. Örneğin sağlık

79
00:11:56.744 --> 00:12:06.133
okuryazarlığını “kişinin hatası” diye açıklayan bir cümleyi, kişinin becerileriyle kurumun iletişim koşullarını birlikte dikkate alacak biçimde yeniden yaz.

80
00:12:06.133 --> 00:12:15.523
Bir infografikte çizimin boyutunu, renkleri ve simgeleri iddianın gücüyle karıştırma. Sesli anlatımda hoş bir ses veya akıcı tartışma

81
00:12:15.523 --> 00:12:24.912
da ek kanıt değildir. Yapay zekâ destekli bir taslakta kaynak adının bulunması, o kaynağın gerçekten söylendiği şekilde okunmuş

82
00:12:24.912 --> 00:12:34.301
olduğunu göstermez. Ürünün iddialarını asıl kaynağa geri dönerek denetle. Soruların açıklaması yalnız doğru şıkkı bildirmesin; hangi düşünme basamağının

83
00:12:34.301 --> 00:12:43.691
gerekli olduğunu anlatsın. Mahremiyet de kaynak kullanma sürecinin parçasıdır. NCCIH, kişisel bilgi isteyen sitelerin bu veriyi nasıl kullanacağını

84
00:12:43.691 --> 00:12:53.080
açıklaması gerektiğini belirtir. Ders çalışırken gerçek kişinin sağlık öyküsünü, kimlik bilgisini veya sınıf arkadaşının özel sonucunu paylaşılabilir bir

85
00:12:53.080 --> 00:13:02.469
araca koyma. Kurgusal örnekle öğrenmek çoğu başlangıç görevinde yeterlidir. Son olarak, metni kapatıp bir kavramı kendi sözlerinle açıklamayı

86
00:13:02.469 --> 00:13:11.858
dene; sonra kaynakla karşılaştır. Cevabını düzeltmek başarısızlık değildir. Dayanağı görünür olan, sınırını söyleyen ve yeniden kontrol edilebilen bir

87
00:13:11.858 --> 00:13:21.248
açıklama üretmek bu bölümde aradığımız ilerlemedir.

88
00:13:21.248 --> 00:13:30.511
Gerekçeli örnek 1. Kurgusal bir sayfa “Bu çalışma yöntemi bütün öğrencilerde kesin başarı sağlar” diyor. Yazar, karşılaştırma grubu

89
00:13:30.511 --> 00:13:39.775
ve takip zamanı belirtilmemiş. İlk değerlendirme notunu yaz. İddia bütün öğrencileri ve kesin sonucu kapsadığı için çok geniştir.

90
00:13:39.775 --> 00:13:49.038
Kimlerin incelendiği, başarı tanımı, karşılaştırma, ölçüm zamanı ve dayanak kaynak sorulmalıdır. Bilgi eksikliği tek başına yanlışlığı kanıtlamaz; mevcut

91
00:13:49.038 --> 00:13:58.302
sayfadan iddiayı doğrulayamadığımızı gösterir. Kişisel yorumları araştırma sonucu diye kullanmamalıyız.

92
00:13:58.302 --> 00:14:06.689
Gerekçeli örnek 2. Öğretim amaçlı veride eşit büyüklükte iki gruptaki yanlış cevap oranları %30 ve %20. Mutlak fark

93
00:14:06.689 --> 00:14:15.076
ve ilk orana göre göreli azalma nedir? Mutlak fark 30−20=10 yüzde puanıdır. İlk orana göre göreli azalma (30−20)/30=1/3,

94
00:14:15.076 --> 00:14:23.463
yaklaşık %33,3'tür. %10 azalma demek ile 10 yüzde puan fark demek aynı değildir. Bu kurgusal sayıların hiçbir uygulamaya

95
00:14:23.463 --> 00:14:31.850
ait etki sonucu olmadığı ayrıca belirtilmelidir.

96
00:14:31.850 --> 00:14:40.525
Sık karıştırılan nokta. Bir makale PubMed'de listeleniyor veya çok kişi tarafından paylaşılıyorsa her iddiası kesin doğrudur. Düzeltme: Listeleme

97
00:14:40.525 --> 00:14:49.200
ve paylaşılma, kaynak bulmayı kolaylaştırabilir; yöntem, sonuç, belirsizlik ve kapsam incelemesinin yerini tutmaz. Kaydı bulmak, tam metni değerlendirmek

98
00:14:49.200 --> 00:14:57.875
ve iddiayı kaynağın sınırları içinde kullanmak ayrı işlerdir.

99
00:14:57.875 --> 00:15:04.669
Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve

100
00:15:04.669 --> 00:15:11.463
soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur.